Loskomen van wat altijd werkte

Samen bouwen aan de waterketen van de toekomst

Waterschap Amstel, Gooi en Vecht staat voor grote uitdagingen om de waterketen toekomstbestendig te maken, in een context van klimaatverandering, het schaarser worden van water, energie, ruimte en grondstoffen en toenemende vervuiling.  

Tegelijkertijd groeit het besef dat de toekomst vraagt om andere keuzes dan de keuzes waarop het huidige systeem is gebouwd. Bestaande infrastructuur, werkwijzen en verantwoordelijkheden lopen tegen hun grenzen aan. Vanuit die opgave begeleiden wij de ontwikkeling van een toekomstvisie voor de waterketen. 

Ruimte maken voor een andere toekomst 

De vraag was niet alleen om een nieuwe visie te schrijven, maar om te kijken naar: hoe creëren we ruimte om werkelijk anders naar de toekomst te kijken? 

Veel organisaties voelen dat verandering nodig is. De uitdaging zit vaak in het kunnen loskomen van bestaande denkpatronen en systemen. Juist wanneer gesprekken direct verschuiven naar uitvoering en oplossingen, wordt de toekomst al snel een verlengde van het heden. 

Daarom schrijven we geen visie op de waterketen, maar een transitievisie voor de waterketen: een visie die zichtbaar maakt waarom het huidige systeem steeds minder houdbaar wordt, welke waardeshifts nodig zijn en welke richting AGV en haar partners kunnen kiezen om een toekomstbestendige waterketen mogelijk te maken 

Samen uitzoomen  

We startten met het analyseren van de waterketen en zichtbaar te maken wat de systemische knelpunten binnen de waterketen zijn. Samen met inhoudelijke experts, managers en bestuurders onderzochten we waar het huidige systeem tegen grenzen aanloopt, waarom deze niet meer met optimalisatie alleen kunnen worden opgelost en welke aannames daaronder liggen. 

Op kaarten van het gebied brachten we fysieke en systemische knelpunten in beeld. Daarna zijn we samen op zoek gegaan naar de waarden waarop het huidige systeem is gebouwd. Welke overtuigingen sturen ons handelen? Wat vinden we vanzelfsprekend? En helpen die waarden ons ook richting de toekomst? 

Deze analyse liet ons zien dat veel van het huidige denken nog is gebaseerd op logica’s als achteraf zuiveren, afvoeren van water, de voortdurende beschikbaarheid van water en het beheersen en organiseren vanuit afzonderlijke verantwoordelijkheden.  

Vanuit het inzicht dat deze waarden steeds vakere een toekomstbestendige ontwikkeling van de waterketen in de weg staat, ontstond ruimte voor nieuwe perspectieven. 

Daarom hebben we samen waardenshifts ontwikkeld, die richting geven aan de toekomst van de waterketen.  

Enkele voorbeelden: 

• van vervuild water zuiveren naar vervuiling voorkomen; 
• van lineair naar circulair omgaan met water; 
• van water afvoeren naar water hergebruiken; 
• van oneindige beschikbaarheid naar zorgvuldig waarderen van water. 

Deze waardenshifts vormden vervolgens de basis voor leidende principes van de transitievisie, die richting geven aan de toekomstige waterketen. 

Wat maakte dat het werkte? 

Wat in dit traject vooral werkte, was de ruimte om samen uit te zoomen. 

Mensen krijgen zelden de gelegenheid om los te komen van de dagelijkse praktijk en met elkaar de langere termijn te verkennen. Juist door die ruimte bewust te creëren, ontstonden nieuwe gesprekken, nieuwe inzichten en gezamenlijk begrip van de systeemdynamiek achter de opgave. 

Tijdens de sessies zagen we regelmatig kwartjes vallen. Opeens werd zichtbaar waarom bepaalde vraagstukken steeds terugkomen en waarom verandering soms zo lastig op gang komt. Wat eerst als een praktisch probleem werd gezien, bleek vaak verbonden te zijn met diepere patronen en overtuigingen. 

Doordat experts, managers en bestuurders samen optrokken in het proces, ontstond zowel een visie, als ook een gedeeld begrip van de opgave. De bestuurlijke betrokkenheid speelde daarin een belangrijke rol. De ambitie om fundamenteel anders naar de toekomst te kijken werd gedragen en gestimuleerd, waardoor ruimte ontstond om voorbij de grenzen van het huidige systeem te denken en nieuwe perspectieven daadwerkelijk te verkennen.  

De effecten 

Het traject leverde meer op dan een visie. Samen maakten we zichtbaar welke patronen en mechanismen de gewenste beweging vertragen. Daarmee ontstond een gedeeld vertrekpunt voor verandering. Tegelijkertijd ontstond het vertrouwen dat een andere toekomst mogelijk is als we andere waarden centraal stellen, die richting geven aan keuzes van vandaag en helpen om samen koers te houden richting de waterketen van morgen. 

De volgende stappen 

De visie vormt het vertrekpunt voor de verdere uitwerking van de strategie en wat dit betekent voor de keuzes die vandaag gemaakt worden. Een eerste stap daarin was de toets aan de huidige praktijk, de meerjaren investeringplanning en hoe dit zich verhoudt tot de leidende principes. Dit gaf ruimte voor het benoemen van onderwerpen waar eerder geen ruimte voor was.  

De volgende stap is het samen werken aan de doorvertaling van de visie naar transitiepaden: routes die laten zien hoe de gewenste toekomst stap voor stap dichterbij kan komen. Daarbij onderzoeken we steeds opnieuw hoe de nieuwe waarden en leidende principes kunnen doorwerken in de dagelijkse praktijk van de waterketen. En we steeds een stap dichterbij de waterketen van morgen komen.  

Verandering begint wanneer we zichtbaar maken welke waarden onder ons handelen liggen. Vanuit dat inzicht ontstaat ruimte om samen een nieuwe toekomst te bouwen.